آثار گفتاری

خلاصه جلسه گذشته: جلسه گذشته بحث ما در اینجا در مورد مقدمه واجب و اقسام آن بود. از جمله اقسام مقدمه واجب، مقدمه داخلی، مقدمه خارجی و مقدمه‌ای که قید آن خارجی ولی تقیّد آن داخلی است، می‌باشد. در ادامه به تفصیل به این اقسام پرداخته و بررسی می‌کنیم که کدام یک از این موارد در بحث مقدمه واجب مورد نظر است. اقسام مقدمه واجب مقدمه داخلی: مانند رکوع که هم قیدش و هم تقیّدش داخل در نماز است. مقدمه خارجی: مانند طی المسافة للحج که برای انجام حج باید مسافت معینی را طی کنید. مقدمه‌ای که قید آن خارجی و تقیّد آن داخلی است: مانند وضو که قید آن خارج از نماز است، اما تقیّد آن در نماز به عنوان طهارت مورد نیاز است، تقیّد جزءٌ و قید خارجیٌ. تعیین مقدمه واجب مورد بحث کدام یک از این اقسام مقدمه در بحث مقدمه واجب محل بحث است؟ به عبارت دیگر، علما در مورد این‌که آیا مقدمه واجب واجب است...

خلاصه جلسه گذشته: جلسه گذشته بحث در مقدّمه واجب در رابطه با مقدمات داخلیه و خارجیه بود. مقدمات، اقسامی دارند که در این‌جا به سه نوع از آن‌ها اشاره کردیم: اقسام مقدمات: ۱) مقدمات داخلیه (بالمعنی الأخص) این نوع مقدمات، قید و تقیّدشان داخل در ماهیّت واجب است؛ القید و التقیّد داخلان فی المرکبة؛ مانند رکو در رکوع، هم خود رکوع (قید) و هم تقیّد آن (شرایط قبل و بعد) داخل در ماهیّت نماز هستند. به عبارت دیگر، رکوع تقیّداتی دارد که شامل وقوع آن بعد از قرائت و قبل از سجده می‌شود. بنابراین، هم قید و هم تقیّد داخل در نماز هستند و به آن مقدمات داخلیه گفته می‌شود. ۲) مقدمات خارجیه (بالمعنی الأخص) این نوع مقدمات، قید و تقیّد هر دو خارج از ماهیّت واجب هستند؛ مانند "طی المسافة للحجّ". برای انجام حجّ، طی مسافت لازم است؛ امّا هم خود طی مسافت (قید) و هم تقیّد آن (ارتباط با حجّ) خارج از...

خلاصه جلسه گذشته: جلسه گذشته بحث در رابطه با بحث مقدمه واجب بود و اینکه مقدمه واجب دارای اقسامی است: یک قسم، مقدمه داخلیه و یک قسم، مقدمه خارجیه. اگر یادتان باشد، مقدمه واجب را این‌گونه تعریف کرده بود:«ما لا یتم الواجب إلا به»، یعنی واجب تمام نمی‌شود مگر با آن. این تعریف هم شامل وضو، غسل و تیمم می‌شود. مثلاً نماز بدون وضو نمی‌شود، بدون تیمم یا غسل نمی‌شود. پس ما لا یتم الواجب إلا به شامل وضو و تیمم است. رکوع هم همین‌طور؛ «ما لا یتم الواجب إلا به» بر رکوع نیز صدق می‌کند. سجدتین نیز همین‌طور؛ نماز بدون سجدتین تحقق پیدا نمی‌کند. پس، تعریف مقدمه واجب شامل اجزای داخلیه هم می‌شود و اجزای خارجیه نیز شامل می‌شود. بنابراین اقسام مقدمه واجب عبارتند از: ۱) یک قسم آن مقدمه خارجیه است که خارج از مأمور به است، مثل وضو، غسل و تیمم. ۲) یک قسم آن داخلیه است، مثل رکوع و سجدتین، که اگر رکوع در نماز...

خلاصه جلسه گذشته: جلسه گذشته بحث در رابطه با بحث مقدمه واجب بود بحثی که اخیراً شروع کردیم در رابطه با تقسیمات واجب بود که مقدمه واجب دارای تقسیماتی است: یکی از تقسیمات مقدمه داخلیه داریم و مقدمه خارجیه، بعضی‌ها تقسیم کرده‌اند مقدمه داخلیه بالمعنی الاخص و مقدمه داخلیه بالمعنی الاعم، مقدمه خارجیه بالمعنی الاخص و مقدمه خارجیه بالمعنی الاعم. توضیح مقدمات داخلیه و اجزای نماز برای تصور ابتدایی، نماز را به‌عنوان مجموعه‌ای از اجزا در نظر بگیرید: الله اکبر، بسم الله، حمد، سوره، رکوع، سجود، تشهد، سلام و امثال ذلک. این اجزا در واقع عناصر تشکیل‌دهنده نماز هستند. اهمیت این نگاه در این است که هر یک از این اجزا را می‌توان مقدمه‌ای برای تحقق نماز کامل دانست. مثلاً، نماز بدون رکوع یا سجود ناقص است و لذا این اجزا "ما یتوقف الواجب علیه" محسوب می‌شوند. بعضی‌ها گفته‌اند خود این اجزا نماز هر کدام آن...

خلاصه جلسه گذشته: جلسه گذشته بحث در رابطه با بحث مقدمه واجب بود که آیا وجوب مقدمه واجب، وجوب شرعی است یا وجوب عقلی؟ القول الثاني: الوجوب الغيري التبعي[1] [2] در اینجا یک قول وجود دارد که وجوب مقدمه واجب را وجوب غیری تبعی می‌داند. معنای این وجوب آن است که مقدمه واجب باید به طور یقین انجام شود و هیچ بحثی در لزوم آن وجود ندارد و به تعبیر آیت‌الله مکارم، این لزوم لابدیّت عقلی است. هیچ کس در این لزوم عقلی تردیدی ندارد؛ یعنی مقدمه واجب عقلاً باید انجام شود. اما بحث بر سر این است که آیا این وجوب، وجوب شرعی الهی است که «یترتّب علیه الثواب و علی ترکه العقاب» ثواب بر انجام آن و عقاب بر ترک آن مترتب باشد، یا نه؟ آیا مقدمه واجب به‌گونه‌ای است که انجام آن ثواب داشته باشد و ترک آن عقاب به همراه داشته باشد؟ این‌گونه نیست که چنین ثواب و عقابی بر مقدمه مترتب باشد. وجوب شرعی، شرایط خاص خود...

خلاصه جلسه گذشته: جلسه گذشته بحث در رابطه با بحث مقدمه واجب بود که آیا وجوب مقدمه، وجوب شرعی است یا وجوب عقلی؟ وجوب عقلی مقدمه در اینکه وجوب عقلی برای مقدمه واجب وجود دارد، بین علما هیچ اختلافی نیست. همه اتفاق‌نظر دارند که مقدمه واجب، واجب عقلی است. اما موضوع اختلاف این است که آیا مقدمه واجب، واجب شرعی نیز هست؛ که «یترتّب علیه الثواب و علی ترکه العقاب» باشد یعنی به‌گونه‌ای که بر فعل آن ثواب و بر ترک آن عقاب مترتب شود یا خیر؟ مقدمه شرعی و وجوب شرعی پیش از ورود به بحث، نکته‌ای برای روشن‌تر شدن اهمیت موضوع بیان می‌شود: بحث درباره مقدمه واجب تنها به اوامر الهی محدود نمی‌شود. تصور نکنید که این مسئله فقط در دستورات خداوند مطرح است. بلکه: - اگر پدری به فرزند خود دستوری بدهد، آیا مقدمات آن دستور نیز واجب است؟ - اگر مادری به فرزندش دستوری بدهد، همین بحث وجود دارد...

خلاصه جلسه گذشته: جلسه گذشته بحث در رابطه با بحث مقدمه واجب بود که آیا مسئله مقدمه واجب از مباحث لفظی است یا از مباحث عقلی؟ مرحوم آخوند صاحب کفایه نظر مبارکشان این است که بحث مقدمه واجب جزء مباحث عقلی است. برای این ادعا دلیلی ذکر می‌کنند و آن دلیل این است که در اصول الفقه دو دسته از مسائل عقلی داریم: 1) مستقلات عقلیه 2) غیرمستقلات عقلیه. به عنوان مثال، العدل حسنٌ و الظلم قبیحٌ. حکم به حسن عدالت و قبح ظلم جزء مستقلات عقلیه است؛ یعنی این حکم‌ها به‌طور کامل عقلی هستند و مقدمات آن، صغری و کبری و نتیجه، همه عقلی است یعنی العدل حسٌ و هر چیزی که حسن باشد لازم است؛ پس عدل لازم است. عقل به‌تنهایی به حسن عدالت و قبح ظلم حکم می‌کند. دسته دیگری از مباحث عقلی داریم که صغرای آن شرعی است و کبرای آن عقلی. به‌عنوان نمونه مثلاً می‌گوییم الوضوء للصلاة واجبٌ، وضو برای نماز واجب است. شارع فرموده است...

خلاصه جلسه گذشته: جلسه گذشته بحث در رابطه با بحث مقدمه واجب بود که آیا مسئله مقدمه واجب از مباحث لفظی است یا از مباحث عقلی؟ به طور مشخص، صاحب معالم این بحث را در زمره مباحث الفاظ آورده است، در حالی که مرحوم آخوند خراسانی در کفایة الأصول آن را از مباحث عقلیه دانسته‌اند. وی معتقد است که این بحث عقلی است و ارتباطی با مباحث الفاظ ندارد. حال، سؤال اصلی این است که آیا مقدمه واجب، از مباحث الفاظ است یا از مباحث عقلیه؟ تفکیک مباحث عقلی و عرفی در اینجا نکته‌ای حائز اهمیت است: گاهی اوقات، یک مسئله عقلی است اما عرف نیز آن را درک می‌کند. در این موارد، آن مسئله عرفی نیز محسوب می‌شود. اما اگر عقلی باشد و عرف نتواند آن را درک کند، آن مسئله، صرفاً عقلی خواهد بود. به عنوان مثال، اگر شارع مقدس به ذی‌المقدمه امر کند، این سؤال پیش می‌آید که آیا اراده ذی‌المقدمه ملازم با اراده مقدمه است؟ در عرف...

خلاصه جلسه گذشته: جلسه گذشته بحث در رابطه با بحث مقدمه واجب بود که آیا مسئله مقدمه واجب از مباحث لفظی است یا از مباحث عقلی؟ صاحب معالم فرموده بود که این بحث از مباحث لفظی است، اما مرحوم آخوند، صاحب کفایه، بیان کرده که این موضوع از مباحث عقلی است.   الإشکال الثالث مرحوم آقاضیاء عراقی می‌فرماید: «أن المهم من هذه المسألة اثبات وجوب المقدمة من ناحية وجوب ذيها وان كان وجوب ذيها ثابتا بالأدلة اللبية فلا يناسب جعلها من مباحث الألفاظ إذ لا خصوصية للفظ في هذه الجهة من الكلام.» [1] یکی از اشکالاتی که به صاحب معالم وارد شده، این است که ایشان بحث مقدمه واجب را در زمره مباحث لفظی ذکر کرده‌اند. در حالی که ادله شرعی ما چهار دسته است: "کتاب، سنت، اجماع، و عقل". در مواردی که دلیل ما کتاب (قرآن) یا سنت (روایات) باشد، می‌توان گفت که این ادله لفظی هستند. واجبات و محرماتی که در...

خلاصه جلسه گذشته: سخن در علم فقه درباره حرمت پذیرش ولایت از سوی جائر بود، اما مواردی استثنا شده بود. یکی از این موارد، اکراه بود که اگر انسانی مُکرَه باشد، ناچار است که ولایت جائر را برای حفظ جان، مال و آبرویش بپذیرد. حال بحث در این است که با پذیرش ولایت و ورود در دستگاه حکومت، جان، مال و آبروی مردم در دستان اوست. جایی که بتواند حق را اجرا کند آن را اجرا می‌کند، اما بحث در جایی است که به او می‌گویند که باید مال دیگران را مصادره کند یا جان یا آبروی دیگران را از بین ببرد. وظیفه او چیست؟ در این مسئله دو دیدگاه متفاوت وجود دارد: دیدگاه اول: هنگامی یکه قدم اول که پذیرش ولایت بود، برداشته شد، باید قدم‌های دیگر نیز برداشته شود. اگر می‌تواند مال دیگران را مصادره نکند، همین کار را می‌کند، اما اگر ناچار شد، مصادره می‌کند. مجبورش می‌کنند که قاضی شود، سپس فرمان می‌دهند که مال دیگری را به‌...

خلاصه جلسه گذشته: سخن در علم فقه درباره پذیرش ولایت از سوی جائر بود که یکی از محرمات الهی است. مورد اکراه از این حرمت، استثنا شده است. اگر مکلف در حالت اکراه باشد، پذیرش ولایت جائر بر او جایز است. در اصل این حکم میان فقهای عامه و خاصّه اختلافی نیست، اما فروعاتی در این مسئله وجود دارد که شما بزرگواران باید به آن‌ها پاسخ دهید. تزاحم حقوق مکره با دیگران آبروی دیگران نیز مانند آبروی خود انسان، محترم است. اگر سلطان جائر تهدید کند که اگر ولایت من را نپذیری تو را می‌کشم، آبرویت را می‌برم یا اموالت را مصادره می‌کنم، مکلف در چنین موقعیتی، ولایت جائر را پذیرفته و دستگاه حکومتی، شغلی را می‌پذیرد. حال که ولایت جائر را پذیرفت، اگر به او فرمان دادند که آبروی دیگران را ببر، آیا باید بپذیرد و این کار را بکند؟ مکلف برای حفظ آبرو یا مال خودش باید آبرو یا اموال دیگران را از بین ببرد. در مسئله جان...

خلاصه جلسه گذشته: جلسه گذشته بحث در رابطه با بحث مقدمه واجب بود که آیا موضوع «مقدمه واجب» از مباحث لفظی است یا از مباحث عقلی؟ صاحب معالم این بحث را از مباحث لفظی دانسته است، در حالی که صاحب کفایه آن را از مباحث عقلی می‌شمارد و می‌فرماید: این از جمله مسائل عقلی است. اکنون، شما بزرگواران می‌خواهید قضاوت کنید که آیا فرمایش صاحب معالم صحیح است و موضوع مقدمه واجب از مباحث لفظی است، یا این‌که نظر مرحوم آخوند کفایه که این موضوع را در زمره مباحث عقلی می‌داند، درست است؟ تفکیک مقام ثبوت و مقام اثبات در مباحث اصولی، میان مقام ثبوت و مقام اثبات تفکیک می‌شود: مقام ثبوت، به واقعیت و حقیقتِ امر می‌پردازد. در اینجا، سؤال این است که آیا میان اراده ذی‌المقدمه و اراده مقدمه ملازمه عقلیه وجود دارد یا خیر؟ به عبارت دیگر، آیا وقتی شارع مقدس، ذی‌المقدمه‌ای را اراده کرده است، اراده مقدمه نیز...

خلاصه جلسه گذشته: جلسه گذشته بحث در رابطه با بحث مقدمه واجب بود که آیا موضوع "مقدمه واجب"، یک بحث "لفظی" است یا یک بحث "عقلی"؟ المبحث الثالث: هل مسألة مقدّمة الواجب لفظيّة أم عقليّة؟ . القول الأوّل:أنّ مقدّمة الواجب من مباحث الألفاظ[1] [2] [3] [4] [5] صاحب معالم در کتاب معالم الأصول آورده است که بحث مقدمه واجب یک بحث لفظی است و برای اثبات این نظر به نفی «انتفاء دلالات ثلاث» استدلال کرده‌اند؛ یعنی: این بحث از نه دلالت مطابقه، نه از دلالت تضمن و نه از دلالت التزام است. [6] اشکال مرحوم آخوند خراسانی به صاحب معالم مرحوم صاحب کفایه (آخوند خراسانی) به این نظر اشکال کرده‌اند و تصریح نموده‌اند که این بحث، لفظی نیست، بلکه عقلی است. ایشان معتقدند که وجوب مقدمه واجب، از مباحث عقلی است و ارتباطی با مباحث لفظی ندارد. ایشان می فرماید: «أنّ المسألة عقلية، والكلام في استقلال...

خلاصه جلسه گذشته: سخن در علم فقه درباره پذیرش ولایت از سوی جائر بود که حرام است. اصل حرمت، مورد قبول است، اما استثنائاتی بر این مسئله وارد شده است. یکی از این موارد، اکراه بود؛ اگر انسان در حالت اکراه قرار گیرد، پذیرش ولایت جائر بر او جایز می‌شود. این اکراه گاهی نسبت به جان انسان است و گاهی نسبت به مال یا آبروی اوست. اگر اکراه باشد انسان می‌تواند برای حفظ جان، مال یا آبروی خود، ولایت جائر را بپذیرد. برای اثبات این استثنا دلایلی از قرآن، روایت، اجماع و عقل، اقامه شده است. اجماع همه مسلمانان، چه سنّی و چه شیعه، بر این مسئله وجود دارد.[1] عقل نیز می‌گوید که با توجه به قانون اهم و مهم، انسان باید تابع شریعت باشد تا جایی که حرج و مشکلات بسیاری نباشد.[2] تا جایی که می‌تواند باید تحمل کند، اما اگر قابل‌تحمل نباشد و اکراه حاصل شود، می‌تواند ولایت جائر را بپذیرد. در این مسئله ابهاماتی است که...

خلاصه جلسه گذشته: سخن در علم فقه درباره پذیرش ولایت از سوی جائر بود که حرام است، اما مواردی استثنا شده است که یکی از آن‌ها مورد اکراه است. اگر کسی مکره باشد، برایش جایز است که ولایت جائر را بپذیرد. در روایت وارد شده که حکم نه چیز از مکلفان برداشته شده است که یکی از آن‌ها اکراه است: «حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى الْعَطَّارُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله:‌ رُفِعَ عَنْ أُمَّتِي تِسْعَةٌ الْخَطَأُ وَ النِّسْيَانُ وَ مَا أُكْرِهُوا عَلَيْهِ...».[1] شیخ انصاری رحمه‌الله معتقد است که اکراه در جایی محقق می‌شود که وعید و تهدید بر کاری شود که اگر ولایت جائر را نپذیرد،...

خلاصه جلسه گذشته: جلسه گذشته بحث در رابطه با بحث مقدمه واجب بود که آیا "مقدمه واجب" جزو مسائل اصولی است یا خیر؟   القول الرابع:أنّ مقدّمة الواجب من القواعد الفقهيّة یکی از اقوال در این مسئله این است که بحث مقدمه واجب جزو قواعد فقهی است. آیت الله مکارم (سلمه الله تعالی) می‌فرماید: «أنّ مسألة وجوب المقدّمة من القواعد الفقهيّة لأنّها حكم فرعي كلّي حتّى بناءً على عنوانها الآخر وهو ثبوت الملازمة بين وجوب الشي‌ء ووجوب مقدّمته وعدمه، لأنّ لازم وجود الملازمة بين وجوب شي‌ء ووجوب مقدّمته إنّ المقدّمة واجبة بوجوب ذيها، وعلى هذا لا يمكن تفويض أمر تطبيقها على مصاديقها إلى المقلّدين، فإنّه يحتاج إلى دقّة ونظر وإحاطة بامور لا يقدر عليها المقلّد، كما في سائر القواعد الفقهيّة: فقد يكون وجوب المقدّمة معارضاً لحرمة ذاتيّة لا بدّ من ملاحظة الأرجح منهما كما في الدخول في الأرض المغصوبة...

خلاصه جلسه گذشته: جلسه گذشته بحث در رابطه با بحث مقدمه واجب بود که آیا "مقدمه واجب" جزو مسائل اصولی است یا در زمره مبادی احکامیه قرار می‌گیرد؟ گفتیم که آیت‌الله بروجردی (رحمة‌الله‌علیه) فرموده‌اند: «"بحث مقدمه واجب" جزو مسائل اصولی نیست؛ بلکه در دسته مبادی احکام قرار دارد. قدمای ما نیز مباحثی همچون "معاندات احکام"، "اضداد احکام"، "مقدمات احکام" و امثال این‌ها را در زمره مبادی ذکر می‌کردند؛ یعنی در همان مقدمات.» [1] همان‌طور که وقتی کتابی می‌نویسید، مقدمه‌ای برای آن قرار می‌دهید و مقدماتی را بیان می‌کنید، یکی از این مقدمات، مباحثی همچون "معاندات احکام"، "اضداد احکام" و "مقدمات احکام" است. دلیل قول ایشان ایشان در ادامه می‌فرمایند: «موضوع علم اصول، "الحجة فی الفقه" است و مسئله ملازمه میان اراده ذی‌المقدمه و اراده مقدمه نه جزو مسائل اصولی است و نه فقهی.» یعنی نمی‌توان این را...

خلاصه جلسه گذشته: سخن در علم فقه درباره پذیرش ولایت از سوی جائر بود که حرام است، اما استثنائاتی را برای آن گفتیم. یکی از استثنائات، تقیه بود. یکی از استثنائات، اکراه بود. اگر اکراه تحقق بیابد، پذیرش ولایت جائر، جایز است. محقق ایروانی رحمه‌الله می‌گوید: «الإكراه يتحقّق بالتوعيد بأمر يكرهه المكره_ بالفتح_ و لا يختاره لو لا قاهر خارجي؛ سواء كان ذلك القاهر الخارجيّ ضرر نفسه أو ضرر الغير و سواء كان الغير قريباً أو بعيداً و سواء كان صديقاً أو أجنبيّاً، فأمّا مع التوعيد بأمر لا يكرهه بل يحبّه، فلا إكراه و لو كان الذي يحبّه هو ضرر نفسه، بل هلاكه، فليست القرابة و البعد ضابطة في هذا الباب، بل الضابطة كره الجزاء، فربما يكون الجزاء ضرر نفسه و لا يكرهه و ربما يكون ضرر الغير و يكرهه و لا يختاره و إن ورد على نفسه ما ورد. و منه يظهر أنّ هذا يختلف باختلاف الأشخاص، فربّ شخص لا يتأثّر بالسبّ و...

خلاصه جلسه گذشته: سخن در علم فقه درباره پذیرش ولایت از سوی جائر بود. این حرمت، مسوغاتی دارد که مجوز پذیرش ولایت جائر است. یکی از این موارد، تقیه بود که بحثش گذشت. مسوغ چهارم: اکراه ازسوی جائر اگر جائر کسی را بر پذیرش ولایتش اکراه کند، جایز است که آن را بپذیرد. شهید ثانی رحمه‌الله درباره ضابطه اکراه می‌گوید: «إنّ ضابط الإكراه المسوّغ للولاية الخوف على النفس أو المال أو العرض عليه أو على بعض المؤمنين على وجه لا ينبغي تحمّله عادةً بحسب حال المكرَه في الرفعة و الضعة بالنسبة إلى الإهانة».[1] صاحب جواهر رحمه‌الله می‌گوید: «إنّ المراد بالإكراه هنا أعمّ من التقيّة التي هي دين في العبادات؛ لمعلوميّة عدم الفرق هنا بين وقوع الإكراه من الموافق في المذهب و المخالف بعد فرض تسلّطه على النفس و العرض و المال».[2] تفاوت تقیه با اکراه تقیه از‌سوی مخالف است؛ یعنی میان اهل‌سنت...

خلاصه جلسه گذشته: جلسه گذشته بحث در رابطه با بحث مقدمه واجب بود که آیا بحث مقدمه واجب از مباحث اصولیه است که در کفایه و امثال ذلک می‌خوانیم یا جزو مباحث اصولیه نیست؟ مرحوم آیت‌الله بروجردی (اعلی‌الله مقامه الشریف) نظر مبارک ایشان این است که بحث مقدمه واجب جزو مباحث اصولیه نیست و جزو مبادی احکامیه است. باید توضیح بدهیم که مبادی احکامیه چیست و اینکه آیت‌الله بروجردی بحث مقدمه واجب را جزو مبادی احکامیه دانسته‌اند به چه دلیل است؟ و آیا فرمایش ایشان درست است یا خیر؟ القول الثالث:أنّ مقّدمة‌الواجب من المبادي الأحکامّية[1] [2] مرحوم آیت‌الله بروجردی می‌فرماید: «قداتضح لك مما ذكرناه في موضوع علم الأصول عدم كون المسألة أصولیةً و إنما هي من المبادي الأحكامیّة للفقه»[3] شهید مصطفی خمینی (رحمة الله علیه) می‌فرماید:«إن هذه المسألة من المبادئ، إلّا أنّه بعد الفراغ عن الملازمة يقع عنوان...

خلاصه جلسه گذشته: جلسه گذشته بحث در مقدّمه واجب بود که معنای مقدّمه واجب چیست و به چه نکاتی در این مبحث توجه داریم؟ که در جلسه قبل تبیین شد. بررسی اصولی یا فقهی بودن مسئله مقدمه واجب بحث در این است که آیا مسئله «مقدمه واجب» جزء مباحث اصولی است یا خیر؟ این موضوع از آن جهت مطرح شد که علمای قدیم، بحث مقدمه واجب را به عنوان مبحثی اصولی تلقی نمی‌کردند و آن را در بخش مبادی احکام مطرح می‌کردند. در واقع، مبادی احکام معمولاً در مقدمهٔ کتاب‌ها بیان می‌شد، و بحث مقدمه واجب نیز در همان بخش قرار می‌گرفت و جزو مباحث اصولی قلمداد نمی‌شد. اما با گذشت زمان، گروهی از علما تصمیم گرفتند که این بحث را وارد علم اصول کنند و آن را به عنوان یکی از مباحث اصولی بپذیرند. اکنون این پرسش مطرح است که آیا این تصمیم درست بوده و آیا مقدمه واجب باید جزو مباحث اصولی قرار گیرد یا خیر؟ برخی از اساتید معتقدند که طرح این بحث...

خلاصه جلسه گذشته: سخن در علم فقه درباره پذیرش ولایت از سوی جائر بود. با ادله گوناگون اثبات شد که پذیرش ولایت جائر حرام است، اما استثنائاتی دارد. یکی از این استثنائات، مسئله تقیه بود. اگر در مورد تقیه بودیم، جایز یا واجب است که ولایت جائر را بپذیریم. آیاتی از قرآن دلیل بر این مدعا آورده شد، ﴿لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكٰافِرِينَ أَوْلِيٰاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَ مَنْ يَفْعَلْ ذٰلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللّٰهِ فِي شَيْ‌ءٍ إِلّٰا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقٰاةً وَ يُحَذِّرُكُمُ اللّٰهُ نَفْسَهُ وَ إِلَى اللّٰهِ الْمَصِيرُ﴾.[1] روایات مستفیضه صحیحه وجود دارد که در مورد تقیه، انسان آزاد است. دلیل اجماع و حکم نیز همین حکم را دارد؛ پس ادله اربعه بر استثنای مورد تقیه از حرمت پذیرش ولایت جائر، وجود دارد. روایات جواز تقیه: روایت اول: عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ[2] عَنْ أَبِيهِ[3...

خلاصه جلسه گذشته: سخن در علم فقه درباره پذیرش ولایت از سوی جائر بود. برخی از ایرانی‌ها به کشورهای دیگر مهاجرت می‌کنند و در آن کشورها حکومت عدل نیست و حکومت جور است. اگر بخواهند در حکومت، شغلی را برگزینند، مثلاً استاد دانشگاه شوند، آیا پذیرش این شغل، شرعاً جایز است؟ در زمان حکومت شاهنشاهی در ایران نیز همین مسئله وجود داشت؛ زیرا پذیرش شغل حکومتی، تقویت ظالم است. در جلسات گذشته گفته شد که یکی از مسوغات پذیرش ولایت جائر، امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر است. این جواز هنگامی است که از ارتکاب معاصی، در امان باشد. مسوغ دیگری که گفته شد، مسئله تقیه است که مباحثی دراین‌باره گفته شد. اگر در زمان و موقعیت تقیه هستیم می‌توانیم ولایت حکومت ظالم را بپذیریم. معنای تقیه معنای تقیه چیست؟ آیا اضطرار، اکراه یا حرج است؟ در اسلام، عناوینی وجود دارد که باعث می‌شود که حکم وجوب یا حرمت برداشته شود. ﴿وَ مٰا...

خلاصه جلسه گذشته: سخن در علم فقه درباره پذیرش ولایت از سوی جائر بود. یکی از مواردی که از حرمت پذیرش ولایت جائر استثنا شده، تقیه است. اگر در موقعیت تقیه باشیم، می‌توانیم ولایت جائر را بپذیریم. تفاوت‌های تقیه با اکراه را می‌گفتیم. تفاوت نخست این بود که گاهی در تقیه، اجبار نیست، مانند تقیه مداراتی. تقیه دو گونه دارد: تقیه خوفی و مداراتی. شما که به مکه مشرّف می‌شوید، پشت سر اهل‌سنت نماز می‌خوانید، اجباری هم نیست، بلکه برای جلب محبت و ابراز دوستی است تا بدانند که با آن‌ها دشمن نیستیم. تفاوت دومی که گفته شد این بود که در اکراه، پنهان‌کاری نیست. شما را مجبور می‌کنند که جملاتی را بگویید و شما هم می‌گویید. اجبار و اکراه وجود دارد، اما پنهان‌کاری نیست. اما در تقیه، پنهان‌کاری وجود دارد؛ یعنی در باطن با این‌ها دوست نیستید، اما اظهار علاقه و محبت می‌کنید. تفاوت سوم این است که تقیه گاهی واجب و گاهی...